ਚੁੱਪ ਵੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ
ਸੁਆਹ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ
ਸੁਆਹ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ
ਤਰਜਮੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਸਾਬ ।
ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ
ਇਹ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਜਾਓ। ਉਹ ਨਾਮ ਪੜ੍ਹੋ ਜੋ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਓ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
kpsgill.com | ਫ਼ੋਰੈਂਸਿਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ | ਮਾਰਚ 2026
ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੋਟ: ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮੁਤਾਲਬਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਜਨਤਕ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਤਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸੱਚਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ, CBI, NHRC, Human Rights Watch, Ensaaf ਅਤੇ Amnesty International ਦੇ ਜਨਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੇ।
ੳ — ਜਨਤਕ ਅਦਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ
ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ, ਮਾਘੀ ਅਤੇ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਪੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ ਅੱਠ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰ ਕਾਪੀਆਂ ਮੁਫ਼ਤ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। PDF ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਛਪਾਈ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਮੈਂ ਵਿਦਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦੀ ਨਿਮਾਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਹਾਂ — ਸੇਵਕ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼।
ਇਹ ਅਦਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਨੀਅਤ ਸੱਚੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹਟਾਉਂਦੀ। ਸਵਾਲ ਬਣਤਰ ਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਦਾ। ਲੇਖੇ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦਾ।
ਕਰਨ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, IAS (ਸੇਵਾਮੁਕਤ) — ਜੋ 1984 ਬੈਚ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਕੇਡਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1992 ਤੋਂ 1996 ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ — ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤਰਜਮਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ Substack newsletter — The KBS Chronicle — ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਲਿਖਦੇ ਨੇ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ IAS ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਨੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੇਧ-ਦੇਣਹਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ।
ਪਰ ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਿਵਲ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ 2,097 ਲਾਸ਼ਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਦਸੰਬਰ 1996 — ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕੀਤਾ — ਨੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ — ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ, ਪੱਟੀ, ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਟੱਲ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ।
ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ — ਜਦੋਂ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਅਜੇ ਉਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਨ — ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਖੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਛੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀਆਂ।
ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਤਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। 2,097 ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰਤਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਅਜੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਹੈ।
ਤਰਜਮੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਸਾਬ। ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੱਚ। ਦਫ਼ਤਰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਅ — ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਰਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ — ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਾਹਿਬ ਹੈ
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵਰਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰ ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ — ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਸੇਵਾਮੁਕਤਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਇ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪਰ ਸਵਾਲ ਨਿੱਜੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਜਨਤਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ — ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿੱਜੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸੇਧ-ਦੇਣਹਾਰ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਇੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖ਼ੁਦ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਾਜਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ — ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਝਗੜਾ ਕੀਤਾ, ਧਿਆਨ ਮਗਨ ਨਾ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ ਅੱਡ ਨਹੀਂ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ ॥ (ਅੰਗ 62)
ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ — ਪਰ ਸੱਚੇ ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਨਾ ਸੱਚ ਆਚਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਚ ਆਚਰਣ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਬੇਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੇਵਲ ਸਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਖ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਪਰਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਛਵੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਾਵੇ, ਉਸਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ — ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ੲ — ਅਮਾਨਤ ਦਾ ਬੋਝ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਕੋਈ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੁਰਸੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ — ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ — ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕੋ ਮਨੁੱਖ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਉਸਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਉਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਇੱਕ ਅਮਾਨਤ ਸੀ। ਰਾਜ ਦੀ ਅਮਾਨਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਮਾਨਤ — ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਰੱਬ ਦੀ ਅਮਾਨਤ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਤੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ — ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸੁਪੁਰਦ ਕੀਤੀ ਅਮਾਨਤ ਹੈ।
ਅਤੇ ਅਮਾਨਤ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਨਤਕ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੀਰੀ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੁਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ — ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਸੀ। "ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ" — ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਖੱਪੇ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਨੇ ਜੋ ਕਾਗਜ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਖੱਪਾ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੋਝ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਖੱਪੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬੈਠਦੀ ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਿਵਲ ਸ਼ਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇੱਥੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ:
ਮਨ ਐਸਾ ਲੇਖਾ ਤੂੰ ਕੀ ਪੜਿਆ ॥ ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਤੇਰੈ ਸਿਰਿ ਰਹਿਆ ॥ (ਅੰਗ 434)
ਹੇ ਮਨ, ਤੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਲੇਖਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ — ਜੇ ਦੇਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਨਾ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਲੇਖਾ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ — ਉਹ ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ — ਕਦੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਦਰਦ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉੱਠੀ। ਪਰ ਇਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1984 ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਜਿਸਦਾ ਹਿਸਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਦਾਲਤ ਕੋਲ ਦਰਜ ਹੈ।
CBI ਦੀ ਦਸੰਬਰ 1996 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ — ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ, ਪੱਟੀ, ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ — ਵਿੱਚ 2,097 ਲਾਸ਼ਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ" ਕਿਹਾ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਟੱਲ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ।
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਅੰਕੜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਬੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤ ਸੀ ਜੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ ਜੋ ਮੰਡੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ "ਲਾਵਾਰਿਸ" ਲਿਖ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਰਸੀਦ ਕੱਟੀ ਗਈ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਲੋ ਲੱਕੜ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਸ਼। ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾਮ ਸੀ, ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਵਾਰਿਸ। ਸੱਚ ਸੁਆਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਸੁਆਹ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ — Human Rights Watch, Ensaaf, Amnesty International — ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ: ਸਿਵਲ ਚੁੱਪ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੀਅ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਗੱਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸੀ: ਅਣਗਿਣਤ ਮਾਵਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਭੈਣਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ — ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਮੁੰਡਾ ਅਜੇ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।
ਇਹੀ ਖ਼ੌਫ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਰਾਜੀ ਖ਼ੌਫ਼ — ਉਹ ਡਰ ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸੀ।
ਇਹ ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਅਤੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜ-ਰਸੀਦਾਂ — ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਹ — ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ: ਸੱਚ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਕਿਨਾਰਾ
ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ (1952–1995) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ। ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸੰਗਠਨ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੰਡਿੰਗ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਸੀ: ਸੱਚ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ।
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਾਣੂ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ — ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਮਿਲੇ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰ। ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ। ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਖਾਤੇ। ਇੱਕ ਲਾਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਲੋ ਲੱਕੜ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਮ ਲੱਭੇ। ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ, ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ — ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ — ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਜ ਨਾਮ।
16 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ — ਜਦੋਂ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਨ — ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ। ਕੋਰਟ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਏ।
6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ — ਜਦੋਂ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਨ — ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੱਡੀ ਧੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਬੰਦੇ ਆਏ। ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਚੁੱਕੇ ਗਏ। CBI ਜਾਂਚ ਅਨੁਸਾਰ, 27 ਅਕਤੂਬਰ 1995 ਨੂੰ ਛੱਬਲ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਲਾਸ਼ ਹਰੀਕੇ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਛੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ। ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀਆਂ।
ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਜਨਤਕ ਤਕਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਰ ਧਰਿਆ। ਪਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੜਨ ਦਿਆਂਗਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਦੀਵੇ ਜਗ੍ਹੇ।
ਉਹ ਦੀਵਾ ਬੁਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ।
ਇਹ ਲੇਖ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਬੁਝਾਇਆ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਲੇਖ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਦੀਵਾ ਉਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੁਝਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੱਜ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ।
ਕ — ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਖ਼ੌਫ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਈ — ਉਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਦਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਜੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਹੈ ਜੋ ਲੇਖ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭ ਨਾਮੁ ॥ ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾਮੁ ॥ ਰਹਾਉ ॥ (ਅੰਗ 262)
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਨਾਮ। ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਟਿਕਾਅ। ਇਹ ਉਹ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਤਰਜਮਾ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੜਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਉਹੀ ਸਾਲ। ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਨੀਆਵਾਂ — ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ, ਦੂਜੀ ਸੜਦੀਆਂ ਚਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੀ — ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ।
ਅੱਠਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ:
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰਮਲਾ ॥ ਜੈਸੇ ਮੈਲੁ ਨ ਲਾਗੈ ਜਲਾ ॥ (ਅੰਗ 272)
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਮਿਆਰ ਉੱਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲਾ ਹਿਸਾਬ — ਕੀ ਇੱਕੋ ਹਨ?
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰਭਉ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ:
ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਗਿਆਨੀ ਤਾਹਿ ਬਖਾਨਿ ॥ (ਅੰਗ 1427)
ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ — ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਭਉ।
ਇਸ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਉਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਰੱਖੋ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਡਰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀ। ਜੋ ਅੱਜ ਨਿਰਭਉ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਭੈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ?
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਚਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ — ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਆਈ। ਇਹੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਮਨ ਵਿੱਚ।
ਖ — ਤਰਜਮਾ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ: ਦੋ ਵੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ
ਤਰਜਮਾ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ। ਤਰਜਮਾ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਵਾਹੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਤਰਜਮਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਗਵਾਹੀ ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਜਮਾਕਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਤਰਜਮਾਕਾਰ ਕੋਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1992 ਤੋਂ 1996 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਾਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ:
ਕਰਮੀ ਕਰਮੀ ਹੋਇ ਵੀਚਾਰੁ ॥ ਸਚਾ ਆਪਿ ਸਚਾ ਦਰਬਾਰੁ ॥ (ਅੰਗ 7)
ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਚੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ। ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਤਰਜਮੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇਖ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਉਹ ਕਰਮ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀਤੇ ਗਏ — ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜੋ ਕਹੇ ਨਹੀਂ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ।
ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
ਸਕਤਾ ਸੀਹੁ ਮਾਰੇ ਪੈ ਵਗੈ ਖਸਮੈ ਸਾ ਪੁਰਸਾਈ ॥ (ਅੰਗ 360)
ਜੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ੇਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਖਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਮਾਲਕ ਅੱਗੇ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰੱਬ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਸੀ — ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ — ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਉਸਤਤਿ।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜੋ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਸੀ? ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ "ਲਾਵਾਰਿਸ" ਲਿਖ ਕੇ ਸਾੜਿਆ?
ਗ — ਗੁਰਬਾਣੀ: ਪਨਾਹ ਨਹੀਂ, ਅਦਾਲਤ ਹੈ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਔਖੇ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੱਚ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਹੈ — ਅਤੇ ਉਸ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਨਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਸੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ ॥ (ਅੰਗ 466)
ਹਉਮੈ ਸਿਰਫ਼ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਹਉਮੈ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਭਲਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ — ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਉਮੈ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਸਮ ਹੈ — ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
ਅੰਦਰਹੁ ਝੂਠੇ ਪੈਜ ਬਾਹਰਿ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰਿ ਫੈਲੁ ॥ (ਅੰਗ 473)
ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਝੂਠੇ ਨੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਨੇ — ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਫੈਲਾਅ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਲਾਈਨ ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਖੋ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਚੁੱਪ — ਇਹ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪਾੜਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੂੜ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ:
ਕੂੜੁ ਰਾਜਾ ਕੂੜੁ ਪਰਜਾ ਕੂੜੁ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ ॥ (ਅੰਗ 468)
ਕੂੜ — ਝੂਠ — ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਕੂੜ ਉਦੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਹੁਦੇ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ — ਤਾਂ ਇਹ ਚੁੱਪ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਕੂੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੱਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ ॥ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਸੱਚੁ ਆਚਾਰੁ ਨਹੀਂ। ਸੱਚੁ ਆਚਾਰੁ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਹ ਸੱਚ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਸੁਵਿਧਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।
ਕੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉੱਤਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਘ — ਮੁਤਾਲਬਾ: ਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵੱਲ ਮੁੜੋ
ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਤਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਲਿਖਾਰੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਲੇਖ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਰ ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮੁਤਾਲਬਾ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਤਾਲਬਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
2,097 ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਉਸ ਸਵੇਰ ਸਕੂਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਰਾਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਿਸ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਰਜ ਨੇ। ਉਹ ਨਾਮ ਹਿਸਾਬ ਮੰਗਦੇ ਨੇ।
ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਨਾਮ ਲੱਭੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚ ਕੱਢਿਆ। ਉਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੀਵਾ ਬੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਹ ਨਾਮ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਏ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਦਾ ਰਾਹ ਪਾਪ ਦੀ ਰੋਕ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਰਾਹ ਟਾਲਣ ਦੀ ਰੋਕ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੈ — ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਜੋ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਇ ਵੀ ਜੋ ਦਰਦਨਾਕ ਹੈ।
ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੁੱਕੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਹ ਉਹ ਵਾਕ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਹਿਸਾਬ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦਿਓ।
ਤਰਜਮੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਸਾਬ। ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੱਚ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਜੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਨੋਟ: ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੇ — ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ (ਦਸੰਬਰ 1996), CBI ਰਿਪੋਰਟ (ਦਸੰਬਰ 1996), NHRC ਹੁਕਮ (1997–2012), Human Rights Watch (2005, 2007), Ensaaf, Amnesty International (1995), ਅਤੇ SikhNet ਇੰਟਰਵਿਊ (ਅਗਸਤ 2025)। ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਨਤਕ ਬਾਇਲਾਈਨਜ਼ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਨੇ।
© kpsgill.com,
ਮਾਰਚ 2026