ਤਰਜਮੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਸਾਬ ....

 ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ....

ਚੁੱਪ ਵੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ....

ਸੁਆਹ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ 

ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੋਟ: ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਜਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮੁਤਾਲਬਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਜਨਤਕ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਤਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਜਨਤਕ ਹਿਸਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ, CBI, NHRC, Human Rights Watch, Ensaaf, Amnesty International ਅਤੇ KBS Sidhu ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਨਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੇ।

ੳ — ਦੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇੱਕ ਅਣਕਿਹਾ ਸਵਾਲ

15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2025। ਕਰਨ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, IAS (ਸੇਵਾਮੁਕਤ), ਨੇ ਆਪਣੇ Substack newsletter — The KBS Chronicle — ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਫੋਲੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਉੜੀ-ਦਰ-ਪਉੜੀ ਤਰਜਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਉੜੀ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ — ਇੱਕ ਵੀ ਦਿਨ ਬਿਨਾਂ ਖੁੰਝੇ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਅਤੇ 192 ਪਉੜੀਆਂ ਮੁਕੰਮਲ। 14 ਜਨਵਰੀ 2026 ਨੂੰ, ਮਾਘੀ ਅਤੇ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ ਅੱਠ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਹਜ਼ਾਰ ਕਾਪੀਆਂ ਆਪਣੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ। ਫੋਲੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ। ਕਿਹਾ: ਜੋ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਹੈ।

ਇਹ ਅਦਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਨੀਅਤ ਸੱਚੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਦੂਜੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵੇਖੋ।

6 ਸਤੰਬਰ 1995। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੱਡੀ ਧੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਬੰਦੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਕਰਨ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਉਸ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਸਨ।

ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਜਾਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਨੇ — ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਹੈ ਜੋ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੀ।

ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ। ਤਰਜਮੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਸਾਬ।

ਅ — ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਰਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ — ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖ਼ੁਦ ਪਰਖਦੀ ਹੈ

ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵਰਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰ ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਪਰ ਸਵਾਲ ਨਿੱਜੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਜਨਤਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਨੇ — ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਜਨਤਕ ਤਰਜਮਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਦੇ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੰਡਦੇ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੇਧ-ਦੇਣਹਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ ਹੈ — ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਿਖਲਾਇਆ ਪਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਅਵਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਰਖਦੀ ਵੀ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ ॥ (ਅੰਗ 62)

ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ — ਪਰ ਸੱਚੇ ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਨਾ ਸੱਚੁ ਆਚਾਰੁ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਚੁ ਆਚਾਰੁ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਬੇਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਨਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਜਦੋਂ ਲੇਖਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਖਦੀ ਹੈ।

ੲ — ਅਮਾਨਤ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਨਿੱਜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸੀ

ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਦੇ ਨੇ — "former Deputy Commissioner Amritsar (1992–96), a frontline administrator who battled Pakistan-abetted proxy war." ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਈ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਨੇ — ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਇੱਕ ਅਮਾਨਤ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਅਮਾਨਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਮਾਨਤ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਉਸਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ: ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ "ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ" ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ — "ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ" — ਭਾਰੇ ਨੇ। ਇਹ ਉਸ ਖੱਪੇ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਹੈ ਜੋ ਕਾਗਜ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਖੱਪਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੋਝ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦੱਸਦੇ ਨੇ — ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਨਿਮਾਣੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸਿੰਗ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ IAS ਅਧਿਕਾਰੀ — DC ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1992–96)" ਕਹਿ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ DC ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੈਡੈਂਸ਼ਲ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ ਤਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਕ੍ਰੈਡੈਂਸ਼ਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਵੀ ਚੁੱਕੇ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਹਿਮ ਹੈ:

ਮਨ ਐਸਾ ਲੇਖਾ ਤੂੰ ਕੀ ਪੜਿਆ ॥ ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਤੇਰੈ ਸਿਰਿ ਰਹਿਆ ॥ (ਅੰਗ 434)

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਬੰਦ ਹੋਇਆ। ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਦੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸ — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੜਦੀਆਂ ਸਨ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲਗਭਗ 1602–1603 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਨਗਰੀ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1984 ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਜਿਸਦਾ ਹਿਸਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਦਾਲਤ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਦਰਜ ਹੋਇਆ।

CBI ਦੀ ਦਸੰਬਰ 1996 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ — ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕੀਤਾ — ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ — ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ, ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ — ਵਿੱਚ 2,097 ਲਾਸ਼ਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਟੱਲ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ।

ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਦਸੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ Medium 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ 1992 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੈਕਸ ਮਸ਼ੀਨ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ — "such was the atmosphere of terror." ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ "ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ" ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ — ਪਰ ਉਹ ਦਹਿਸ਼ਤ ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੌਣ ਸੀ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਤਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੜਦੀਆਂ ਸਨ — ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਉਹੀ ਸ਼ਹਿਰ। ਦੋਵੇਂ ਉਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ।

ਹ — ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ: ਸੁਆਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ

ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ (1952–1995) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਸਿਆਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ। ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਾਣੂ ਗੁੰਮ ਹੋਏ, ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਵੱਲ ਗਏ। ਇੱਕ ਲਾਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਲੋ ਲੱਕੜ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ। ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ, ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ — ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਜ ਨਾਮ।

16 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ — ਜਦੋਂ ਸਿੱਧੂ ਜੀ DC ਸਨ — ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਜੂਨ 1995 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਵਾਪਸ ਆਏ।

6 ਸਤੰਬਰ 1995 — ਜਦੋਂ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਅਜੇ DC ਸਨ। CBI ਜਾਂਚ ਮੁਤਾਬਕ, 27 ਅਕਤੂਬਰ 1995 ਨੂੰ ਛੱਬਲ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਲਾਸ਼ ਹਰੀਕੇ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ। ਛੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ 2005 ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਬਰਕਰਾਰ।

ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਤਕਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੜਨ ਦਿਆਂਗਾ। ਉਹ ਦੀਵਾ ਬੁਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ DC ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ।

ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਤੋਂ 7 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸੁਖਮਨੀ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਠਕ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, "Punjab '95" — ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ — ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਅਟਕੀ ਰਹੀ। ਅਤੇ 14 ਦਸੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ "Dhurandhar" ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ — ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਜੋ ਉਸੇ ਕਾਊਂਟਰਇਨਸਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੌਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ।

ਕ — ਸੁਖਮਨੀ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੜਦੇ ਘਾਟ: ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ, ਇੱਕੋ ਕਾਰਜਕਾਲ

15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਨੂੰ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਦਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਸੀ। ਇਹੀ ਨੈਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:

ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭ ਨਾਮੁ ॥ ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾਮੁ ॥ ਰਹਾਉ ॥ (ਅੰਗ 262)

ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਨਾਮ। ਇਹ ਉਹ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਿੰਨ ਵਜੇ — 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 7 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਤੱਕ — ਉਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ DC ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੜਦੀਆਂ ਸਨ।

ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ 26 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਸੁਖਮਨੀ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਉੜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ:

ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰਮਲਾ ॥ ਜੈਸੇ ਮੈਲੁ ਨ ਲਾਗੈ ਜਲਾ ॥ (ਅੰਗ 272)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ — ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਅਣਕਿਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਇਸ ਮਿਆਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਨੇ?

ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਬਾਰੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਚੁੱਪ। ਇਹ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸੜਦੇ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

ਖ — ਤਰਜਮਾ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ: ਦੋ ਵੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ

ਤਰਜਮਾ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ ਦੋ ਵੱਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੇ। ਤਰਜਮਾ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਵਾਹੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ।

ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਜਮਾਕਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1992–1996, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:

ਸਕਤਾ ਸੀਹੁ ਮਾਰੇ ਪੈ ਵਗੈ ਖਸਮੈ ਸਾ ਪੁਰਸਾਈ ॥ (ਅੰਗ 360)

ਜੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ੇਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਅੱਗੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ — ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਣੀ ਜਿਸਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ:

ਕਰਮੀ ਕਰਮੀ ਹੋਇ ਵੀਚਾਰੁ ॥ ਸਚਾ ਆਪਿ ਸਚਾ ਦਰਬਾਰੁ ॥ (ਅੰਗ 7)

ਉਸ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ। ਗੁਲੀਏਰਾ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਵੀ ਜੋ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ 2,097 ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਵੀ ਜੋ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।

ਗ — ਗੁਰਬਾਣੀ: ਪਨਾਹ ਨਹੀਂ, ਅਦਾਲਤ ਹੈ

14 ਦਸੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: "Dhurandhar" ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ "ਅਰਧ ਸਤਿਆ" — ਅਧੂਰੇ ਸੱਚ — ਨੂੰ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫ਼ਿਲਮ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੈ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਮਿਆਰ "Punjab '95" 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ — ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਜੋ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਅਟਕੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਫ਼ਿਲਮ ਬਾਰੇ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਜਨਤਕ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਚੁੱਪ ਦਾ ਪੈਟਰਨ।

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:

ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ ॥ (ਅੰਗ 466)

ਹਉਮੈ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਭਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਉਮੈ ਦੀ ਉਹ ਪਰਤ ਹੈ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:

ਅੰਦਰਹੁ ਝੂਠੇ ਪੈਜ ਬਾਹਰਿ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰਿ ਫੈਲੁ ॥ (ਅੰਗ 473)

ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਝੂਠੇ ਨੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਨੇ — ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਫੈਲਾਅ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਚੁੱਪ — ਇਹ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਹ ਖੱਪਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਕੂੜ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ:

ਕੂੜੁ ਰਾਜਾ ਕੂੜੁ ਪਰਜਾ ਕੂੜੁ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ ॥ (ਅੰਗ 468)

ਕੂੜ ਉਦੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਹੁਦੇ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਕੂੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉੱਤਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

ਘ — ਮੁਤਾਲਬਾ: ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੜੋ

ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਤਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਲਿਖਾਰੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।

ਪਰ ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਮੁਤਾਲਬਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

2,097 ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਉਸ ਸਵੇਰ ਸਕੂਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਰਾਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਿਸ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।

ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਨਾਮ ਲੱਭੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚ ਕੱਢਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ। ਉਹੀ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੱਜ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।

ਗੁਰੂ ਦਾ ਰਾਹ ਪਾਪ ਦੀ ਰੋਕ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਰਾਹ ਟਾਲਣ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਦੀ ਰੋਕ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਵਾਕ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਹੈ:

ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 2,097 ਲਾਸ਼ਾਂ ਉਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

ਇਹ ਮੁਤਾਲਬਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵਰਜਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੁਤਾਲਬਾ ਸੱਚੁ ਆਚਾਰੁ ਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦਿਓ।

ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ। ਤਰਜਮੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਿਸਾਬ। ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੱਚ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਜੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਨੋਟ: ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨੇ — ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ (ਦਸੰਬਰ 1996), CBI ਰਿਪੋਰਟ, NHRC ਹੁਕਮ, Human Rights Watch (2005, 2007), Ensaaf, Amnesty International (1995), SikhNet ਇੰਟਰਵਿਊ (1 ਅਗਸਤ 2025), ਅਤੇ ਸਿੱਧੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਨਤਕ Substack ਲਿਖਤਾਂ — 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 (ਸੁਖਮਨੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ), 7 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (ਸੁਖਮਨੀ ਮੁਕੰਮਲ), 14 ਦਸੰਬਰ 2025 (Dhurandhar ਬਚਾਅ), 14 ਜਨਵਰੀ 2026 (ਕਿਤਾਬ ਭੇਟ) — ਅਤੇ Medium 'ਤੇ ਦਸੰਬਰ 2021 ਦੀ ਲਿਖਤ।

© kpsgill.com, ਮਾਰਚ 2026

[Footnote] A continuously updated archive of K.B.S. Sidhu’s published writings on governance, constitutionalism, public administration, and statecraft is available at The KBS Chronicle Substack Archive (https://kbssidhu.substack.com/archive?sort=new). That body of post-retirement commentary is read, across this website, as a contemporaneous interpretive record against which the administrative history of Punjab—particularly Amritsar district between May 1992 and August 1996—is analytically tested.

Within the evidentiary framework developed at KPSGill.com, the office of the District Magistrate is examined not merely as an administrative post but as a civilian shield—a statutory locus of “general control and direction” over the police under the Punjab Police Act, and of mandatory judicial inquiry under Code of Criminal Procedure §176. The record attributed to that office during the relevant period is therefore assessed in light of both documented actions—including high-visibility interventions such as hijacking negotiations and the Galliara (Darbar Sahib precinct) project—and documented inactions, including the absence of magisterial inquiry and civil-administrative intervention in relation to custodial deaths, disappearances, and the pattern of illegal cremations later confirmed in judicial and quasi-judicial proceedings.

The analytical method applied throughout KPSGill.com situates such writings not as abstract reflections on governance, but as part of a dual record: one declarative (post-retirement articulation of constitutional norms), and the other administrative (the statutory, documentary, and evidentiary footprint of the same office when those norms were operationally engaged). The relevance of the archive, therefore, lies in this juxtaposition—between stated principles and the historical exercise, or non-exercise, of authority in a district subsequently defined by litigation, inquiry, and unresolved questions of accountability.